Köylerimiz

Köylerimiz Ağızboğaz Akpınar Ambar Berendi Böğecik Buğdaylı Büyükkoraş Çatköyü Dokuzyol Hüyükburun Kale Köyü Karaağaç Kavaközü Kavuklar Kayaönü Kıraman Küçükkoraş Melikli Pınarkaya Saray Üçharman Yarıkkuyu

Dobalan

Dobalan Nedir?

Yöremizde dobalan, diğer bazı yerlerde ise domalan, dolaman,  keme, tombalak gibi isimlerle anılan ve toprak altında doğal olarak kendiliğinden yetişen patates veya yerelması görünümünde bir mantar türüdür. Bazı Akdeniz ve Arap ülkelerinde "Çöl Domalanları" olarak bilinen gruba dahil olan dobalanın bilimsel adı Terfezia boudieri Chatin’dir.

Dobalanın yetişmesinde yağış düzeni (miktarı ve zamanlaması), toprak yapısı ve dobalanın bir arada yaşam sergilediği bitkilerin yaygınlığı mantarın üremesini belirleyen faktörlerdir. 

Ekolojik bakımdan, sıcak bölgelerde, hemen kuraklığa yönelen, su tutma kapasitesi zayıf ve geçirgen kumlu-taşlı topraklarda, yeraltında ve toprak yüzeyinden 5-10 cm derinde yetiştiği tespit edilmiştir. Genelde yetiştikleri alanlar yüksek bitkiler bakımından fakirdir. Ancak, Helianthemum cinsine ait, yöremizde dobalan otu olarak adlandırılan bazı otsu bitkilerle bir arada ve yardımlaşmalı bir yaşam biçimi sergiledikleri görülmektedir. Yamaçlarda, tarla sınırlarında ve tarım için elverişli olmayan kahverengi toprak olarak adlandırılan tipte toprağa sahip sahalarda yetişir.

 İklimsel koşulların (yağış ve ısı düzeni) uygun olduğu yıllarda doğal ve bol olarak ortaya çıkmaktadır. Bol yağışlı geçen sonbahar aylarının ardından gelen Mart, Nisan ve Mayıs aylarında, ilkbahar yağışlarından hemen sonra hava ve toprağın ısınmasıyla bol olarak görülürler. Kurak geçen senelerde ya çok az görülür ya da hiç görülmezler.

Bulunması ve Toplanması

Genel olarak, toprak yapısının uygun ve dobalanın bir arada yaşam sergilediği otsu bitkilerin (dobalan otu) bol olarak bulunduğu yerlerde arama yapılır. Dobalanın bulunduğu noktanın tespiti ise, bulunulan bölgedeki toprağın yapısı, nemi, insan ya da hayvanlarca çiğnenmiş olması ve bitki örtüsü gibi faktörlere göre değişeceğinden; toprak yüzeyindeki kabarma veyaçatlakların gözlemlenmesi, dobalanın bulunabileceği düşünülen yerlere ayak ucu ile basılarak zemin esnekliğinin kontrolü ya da sopa ile yere vurularak duyulan sesin farklılığı gibi yöntemlerle yapılmaktadır.

Dobalan bulunduğu düşünülen bir yer tespit edildiğinde sopa, demir çubuk gibi kazıcı bir alet o noktanın biraz gerisinden toprağa batırılarak kabartılan toprak kazılır. Kazılan toprak el ile eşelenip varsa içindeki dobalan temizlenerek alınır. Dobalan topraktan alınırken kendisine bağlı misel püsküllerinin ve hatta henüz büyümemiş mantarların toprakta bırakılmasına ve üzerinin toprakla tekrar kapatılmasına dikkat edilmesi, dobalanın üremesinin devamı açısından önemlidir. Dobalan genelikle toprak yüzeyinin 5-10 cm derininde olmaktadır.

 Değerlendirilmesi

Sevilen lezzeti, bulabilmek için bahar mevsiminde kırlarda gezinmeyi gerektirmesi, alışkın olmayanlar için zor bulunabilirliği gibi nedenlerle ilgi çeken ve sevilen bir mantar türüdür. Protein yönünden zengin olması ve özellikle Arap ülkelerinde afrodizyak etkili olarak bilinmesi nedeniyle ticari değerinin de anlaşılması ile özellikle bol bulunduğu yıllarda Gaziantep ve Hatay yöresinden gelen toptancılar tarafından satın alınmakta ve Güney komşularımız başta olmak üzere bazı Arap ülkelerine ihraç da edildiği bilinmektedir. Bu yönüyle yöre halkımız için önemli bir ek gelir kaynağı da oluşturmaktadır.  

 Yöremizin kuraklığı nedeniyle her yıl bulunamayabilen dobalanın yöremizdeki tüketimi; sade ya da yumurta veya diğer sebzelerle karışık kavrularak, közlenerek veya börek içi olarak kullanılması şeklinde olabilmektedir. Her yıl bulunamadığı için temizlenip kurutularak, salamura şeklinde veya derin dondurucularda muhafaza edilerek sonraki kullanımlar için de saklanmaktadır.

“Keme” olarak adlandırıldığı ve daha geniş bir tarzda ticari ve besin olarak değerlendirildiği Gaziantep yöresinde ise yemek, cacık, salata, turşu veya börek malzemesi olarak kullanıldığı, özellikle de kebabının çok aranan bir lezzet olduğu bilinmektedir.  

Dobalanın üremesi ve toplanmasındaki Sorunlar

Dobalanın üremesindeki başlıca sorun kuraklık veya yağışların düzensizliği olmakla birlikte üreme alanlarının tahrip ve yok edilmesi, kirletilmesi, erozyonu, aşırı otlatma nedeniyle birlikte yaşam sürdürdüğü otsu bitkilerin azalması, olgunlaşmamış genç mantarların dahi yok edercesine aşırı ve zamansız toplanması, bitkinin kendisine bağlı olan misel püskülleri ile birlikte topraktan çıkartılması gibi nedenlerle dobalanın üremesinde ve devamlılığının sağlanmasında sorunlarla karşılaşılmaktadır.